Bài viết cập nhật theo Bộ luật Hình sự 2015, Luật Doanh nghiệp 2020 sửa đổi năm 2025 và Nghị định 288/2026/NĐ-CP
KINH DOANH TRÁI PHÉP LÀ GÌ?
Kinh doanh trái phép là cách gọi quen thuộc để chỉ việc kinh doanh không có đăng ký, kinh doanh không đúng với nội dung đã đăng ký, hoặc kinh doanh ngành nghề có điều kiện khi chưa đủ điều kiện. Cụm từ này hiện không còn là tên một tội danh trong pháp luật hình sự, nhưng các hành vi nêu trên vẫn bị nghiêm cấm và vẫn bị xử lý.
Tại Điều 16 Luật Doanh nghiệp 2020, được sửa đổi bổ sung bởi Luật Doanh nghiệp sửa đổi 2025 số 76/2025/QH15 hiệu lực từ ngày 01/7/2025, nghiêm cấm hoạt động kinh doanh dưới hình thức doanh nghiệp mà không đăng ký, tiếp tục kinh doanh khi đã bị thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc khi doanh nghiệp đang bị tạm dừng hoạt động, và nghiêm cấm kinh doanh ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện khi chưa đủ điều kiện.
Xem thêm: Tội kinh doanh trái phép đã bị bỏ, doanh nghiệp hiểu sao cho đúng?
XỬ LÝ BẰNG CHẾ TÀI HÀNH CHÍNH
Đây là kênh xử lý chính đối với nhóm vi phạm về đăng ký doanh nghiệp. Chế tài nằm tại Nghị định 122/2021/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế hoạch và đầu tư, được sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 288/2026/NĐ-CP hiệu lực từ ngày 21/7/2026.
| Hành vi | Mức phạt tiền |
|---|---|
| Kê khai không trung thực, không chính xác nội dung hồ sơ đăng ký thành lập doanh nghiệp, đăng ký hoạt động chi nhánh, văn phòng đại diện | 30 đến 70 triệu đồng |
| Không đăng ký thay đổi nội dung Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, không thông báo thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp | 30 đến 70 triệu đồng |
| Vi phạm thời hạn đăng ký thay đổi nội dung Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, tùy mức độ chậm trễ | 10 đến 60 triệu đồng |
| Không bổ sung thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi của doanh nghiệp | 70 đến 100 triệu đồng |
Đối với nhóm kinh doanh ngành nghề có điều kiện khi chưa đủ điều kiện, chế tài không nằm ở một văn bản chung mà nằm ở văn bản xử phạt của từng lĩnh vực. Doanh nghiệp cần tra đúng nghị định xử phạt của ngành nghề mình hoạt động, chẳng hạn lĩnh vực y tế, giáo dục, xây dựng, vận tải hoặc tài chính.
NGHĨA VỤ THUẾ KHÔNG MẤT ĐI VÌ KHÔNG ĐĂNG KÝ
Đây là hệ quả mà nhiều người kinh doanh không lường trước. Việc không đăng ký kinh doanh không làm mất nghĩa vụ thuế đối với doanh thu đã phát sinh. Khi cơ quan thuế xác định được hoạt động kinh doanh trên thực tế, phần thuế tương ứng vẫn bị truy thu, kèm tiền chậm nộp, độc lập với khoản tiền phạt vi phạm hành chính về đăng ký doanh nghiệp.
Như vậy một hành vi có thể phát sinh ba nghĩa vụ tài chính khác nhau cùng lúc: tiền phạt vi phạm hành chính, tiền thuế truy thu, và tiền chậm nộp thuế. Ba khoản này có căn cứ pháp lý riêng và không thay thế cho nhau.
XỬ LÝ HÀNH VI THỰC HIỆN TRƯỚC KHI TỘI DANH BỊ BỎ
Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018 và không còn quy định tội kinh doanh trái phép. Câu hỏi đặt ra là hành vi thực hiện trước thời điểm đó, khi vụ việc còn đang trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, thì xử lý theo bộ luật nào.
Tại khoản 3 Điều 7 Bộ luật Hình sự 2015 quy định điều luật xóa bỏ một tội phạm, một hình phạt, một tình tiết tăng nặng, quy định một hình phạt nhẹ hơn, một tình tiết giảm nhẹ mới, và các quy định khác có lợi cho người phạm tội, thì được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành.
Việc xóa bỏ một tội danh là quy định có lợi cho người phạm tội, nên thuộc phạm vi khoản 3 nêu trên. Đây là điểm cần lưu ý vì nhiều tài liệu lưu hành trước đây kết luận theo hướng ngược lại, tức vẫn tiếp tục áp dụng bộ luật cũ cho các vụ việc đang giải quyết.
Nguyên tắc có lợi tại khoản 3 Điều 7 Bộ luật Hình sự 2015 chỉ giải quyết phần trách nhiệm hình sự về tội danh đã bị xóa bỏ. Nó không xóa nghĩa vụ thuế, không xóa trách nhiệm hành chính, và không loại trừ các tội danh khác nếu hành vi hội đủ dấu hiệu cấu thành, chẳng hạn các tội về buôn lậu, sản xuất buôn bán hàng giả hoặc trốn thuế.
DOANH NGHIỆP CẦN LÀM GÌ
Việc đầu tiên là đối chiếu ngành nghề đang kinh doanh trên thực tế với nội dung đã đăng ký, và bổ sung ngành nghề còn thiếu. Việc thứ hai là rà lại các ngành nghề kinh doanh có điều kiện, vì Điều 16 Luật Doanh nghiệp 2020 đặt nghĩa vụ duy trì đủ điều kiện trong suốt quá trình hoạt động, không chỉ tại thời điểm được cấp phép.
Việc thứ ba là cập nhật kịp thời các thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp, kể cả thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi. Nhóm nghĩa vụ này mới, ít được để ý, mà mức phạt lại nằm ở khung cao nhất.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự 2015, số 100/2015/QH13, hiệu lực từ ngày 01/01/2018, được sửa đổi bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 và Luật số 86/2025/QH15: Điều 7.
- Luật Doanh nghiệp 2020, số 59/2020/QH14, hiệu lực từ ngày 01/01/2021, được sửa đổi bổ sung bởi Luật Doanh nghiệp sửa đổi 2025 số 76/2025/QH15 hiệu lực từ ngày 01/7/2025: Điều 16.
- Nghị định 122/2021/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế hoạch và đầu tư, được sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 288/2026/NĐ-CP hiệu lực từ ngày 21/7/2026.
Chuyên viên Huỳnh Như
Tư vấn Nhật Hướng
Để lại một bình luận