Tác phẩm bị khai thác trên mạng: làm gì trong 48 giờ đầu

Khách hàng gọi vào buổi tối, giọng khá gấp: tác phẩm của tôi đang nằm nguyên trên một trang lạ, họ còn thu tiền người đọc.

Câu hỏi tiếp theo gần như luôn giống nhau: giờ tôi phải làm gì?

Điều đáng tiếc là trong phần lớn vụ việc, thứ quyết định kết quả không phải chất lượng lập luận pháp lý về sau, mà là những việc làm hoặc không làm trong hai ngày đầu. Chứng cứ trên mạng biến mất nhanh, và nó thường biến mất ngay sau khi bên kia biết mình đã bị nhìn thấy.

Giờ thứ 0 đến giờ thứ 6: ghi nhận, không liên hệ

Bản năng đầu tiên của hầu hết mọi người là nhắn cho bên vi phạm. Đó là việc đắt nhất có thể làm trong giờ đầu tiên.

Một tin nhắn báo cho bên kia biết rằng họ đã bị phát hiện. Kết quả thường thấy: nội dung bị gỡ trong vài giờ, tài khoản đăng tải bị xóa, trang chuyển sang chế độ chỉ cho thành viên. Nội dung bị gỡ nghe như thắng lợi, nhưng thực chất là mất toàn bộ bằng chứng về quy mô, mà quy mô mới là thứ quyết định số tiền bồi thường.

Việc cần làm trong sáu giờ đầu:

• Chụp toàn bộ: trang chủ, trang tác phẩm, từng phần nội dung, trang bảng giá, trang thanh toán, trang giới thiệu, trang điều khoản.
• Lưu đường dẫn đầy đủ của từng trang, không chỉ ảnh. Đường dẫn là thứ dùng để chỉ đích danh trong văn bản yêu cầu gỡ bỏ.
• Đếm: bao nhiêu phần nội dung, đăng từ ngày nào đến ngày nào, giá bán từng phần là bao nhiêu.
• Ghi ngày giờ của mỗi lần ghi nhận.

Nếu chỉ làm được một việc trong ngày đầu, hãy làm việc đếm. Số phần nội dung nhân giá bán nhân thời gian khai thác chính là bộ khung của yêu cầu bồi thường về sau.

Giờ thứ 6 đến giờ thứ 24: lập vi bằng có trọng điểm

Ảnh chụp tự lưu có giá trị nội bộ. Để dùng trong tố tụng thì cần vi bằng ghi nhận hiện trạng do thừa phát lại lập.

Chính vì bước ghi nhận ở trên đã làm trước, nên đến bước này mình biết rõ cần ghi nhận trang nào, thay vì yêu cầu lập vi bằng cho cả website và trả một khoản phí lớn hơn nhiều mà vẫn có thể sót trang quan trọng.

Bốn nhóm trang nên đưa vào vi bằng:

• trang thể hiện nội dung tác phẩm, chọn vài phần đại diện có đặc trưng riêng;
• trang thể hiện quy mô: danh sách toàn bộ các phần, kèm ngày đăng nếu có;
• trang thể hiện hành vi thương mại: bảng giá, nút mua, bước thanh toán;
• trang thể hiện bên vận hành: giới thiệu, điều khoản, liên hệ, và cả trang lỗi nếu các đường dẫn đó không tồn tại.

Nhóm cuối cùng đáng chú ý. Khoản 1 Điều 11 Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15, hiệu lực từ ngày 01/7/2026, buộc nền tảng công khai thông tin về chủ quản và phương thức tiếp nhận, giải quyết khiếu nại. Việc ghi nhận rằng những trang đó không tồn tại cũng là một dữ kiện có giá trị.

Giờ thứ 24 đến giờ thứ 48: xác định gửi văn bản cho ai

Đây là bước bị bỏ qua nhiều nhất, và là bước quyết định văn bản của mình có tới nơi hay không.

Thường có tới ba bên khác nhau, và mỗi bên nhận một loại văn bản khác nhau:

Khi bên vận hành ẩn danh, việc xác định họ là ai làm được bằng thông tin công khai: hồ sơ đăng ký tên miền, nhật ký chứng chỉ, tên đơn vị hiện ra ở bước thanh toán, và danh sách công bố trên Hệ thống quản lý hoạt động thương mại điện tử theo Điều 37 Luật Thương mại điện tử.

Ba việc không nên làm

Không nhắn riêng cho bên kia trước khi đã ghi nhận xong

Lý do đã nói ở trên. Ngoài mất chứng cứ, còn một hệ quả nữa: những tin nhắn qua lại trong lúc nóng giận thường trở thành bất lợi cho chính người bị xâm phạm khi hồ sơ ra tới nơi giải quyết.

Không đăng lên mạng xã hội để kêu gọi

Việc này gần như luôn dẫn tới nội dung bị gỡ trong vòng vài giờ, cùng với mọi dấu vết. Nó cũng có thể tạo ra rủi ro pháp lý ngược nếu phát ngôn vượt quá điều đã chứng minh được.

Không yêu cầu gỡ trước khi đã lưu bản sao

Nghe có vẻ ngược, vì gỡ bỏ chính là điều mình muốn. Nhưng gỡ bỏ là kết quả, còn bồi thường là mục tiêu, và bồi thường tính trên quy mô. Chỉ nên yêu cầu gỡ sau khi đã có bản ghi nhận đủ.

Sau 48 giờ: chọn đường đi

Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, cho chủ thể quyền bốn cách tự bảo vệ: biện pháp công nghệ, yêu cầu bên vi phạm chấm dứt và bồi thường, yêu cầu cơ quan nhà nước xử lý, và khởi kiện ra tòa án hoặc trọng tài.

Trên thực tế, ba đường hay đi:

• Thương lượng cấp phép. Với nhiều vụ, bên khai thác sẵn sàng trả tiền để tiếp tục sử dụng hợp pháp. Đây thường là kết quả nhanh nhất và ít tốn kém nhất, với điều kiện hồ sơ đủ mạnh để bên kia thấy rằng đi tiếp sẽ đắt hơn.
• Yêu cầu xử phạt hành chính. Nghị định 341/2025/NĐ-CP hiệu lực từ ngày 15/02/2026 đặt mức phạt tối đa 250 triệu đồng với cá nhân và 500 triệu đồng với tổ chức, kèm biện pháp buộc gỡ bỏ và buộc trả số lợi bất hợp pháp cho chủ thể quyền.
• Khởi kiện đòi bồi thường. Đây là đường dài nhất nhưng cho kết quả về tiền lớn nhất khi quy mô khai thác đã đo được.

Về tiền, khoản 1 Điều 205 cho ba căn cứ theo thứ tự: thiệt hại vật chất cộng khoản lợi nhuận bị đơn thu được; hoặc giá chuyển giao quyền sử dụng giả định; hoặc, nếu không xác định được theo hai cách trên, mức do Tòa ấn định không quá 500 triệu đồng. Khoản 2 cho phép yêu cầu thêm bồi thường tinh thần từ 05 triệu đến 50 triệu đồng.

Kết luận

Hai ngày đầu không phải để tranh luận, cũng không phải để thương lượng. Chúng để giữ lại thứ sẽ biến mất.

Trình tự đáng nhớ chỉ có bốn bước: ghi nhận, lập vi bằng có trọng điểm, xác định gửi cho ai, rồi mới gửi. Làm đúng thứ tự đó thì mọi lựa chọn về sau đều còn mở. Làm ngược lại thì thường chỉ còn lại một lựa chọn duy nhất là chấp nhận việc nội dung đã bị gỡ.